Statystyka w liceum – średnia, mediana i dominanta
Krótka odpowiedź
Statystyka w liceum na poziomie podstawowym to jedno wymaganie podstawy programowej (Dz.U. 2024 poz. 1019): obliczanie średniej arytmetycznej i średniej ważonej oraz wyznaczanie mediany i dominanty; odchylenia standardowego i wariancji od 2024 r. w tym zakresie nie ma. Najczęściej ten dział jest w klasie 3. Na maturze podstawowej 2027 zwykle jest jedno zadanie ze statystyki za 1–2 punkty, np. odczyt mediany lub średniej z diagramu albo tabeli.

Statystyka to jeden z najkrótszych działów matematyki w liceum i technikum, a zarazem jeden z najpewniejszych na maturze. Zadania z danymi pojawiają się w każdym arkuszu podstawowym od 2023 r. i zwykle należą do łatwiejszych. Poniżej zebrane są wszystkie pojęcia z zakresu podstawowego, cztery przykłady krok po kroku i najczęstsze błędy.
W skrócie
- W zakresie podstawowym liczysz średnią arytmetyczną i ważoną, medianę i dominantę; odchylenia standardowego nie trzeba.
- Mediana: dane najpierw porządkujemy; przy parzystej liczbie danych bierzemy średnią dwóch środkowych.
- Z tabeli liczebności liczymy sumę jako wartość × liczebność.
- Na maturze podstawowej zwykle jest jedno zadanie ze statystyki za 1–2 punkty.
W której klasie liceum jest statystyka?
Podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 1019) umieszcza statystykę w dziale XII „Kombinatoryka, prawdopodobieństwo i statystyka”. W zakresie podstawowym wymaganie jest jedno: uczeń oblicza średnią arytmetyczną i średnią ważoną, znajduje medianę i dominantę.
W wielu podręcznikach ten dział jest w klasie 3 (po ciągach), w części dopiero w klasie 4. W technikum zwykle wypada w klasie 4 – dokładny termin zależy od podręcznika i rozkładu materiału w szkole. Od 2024 r. z zakresu podstawowego usunięto odchylenie standardowe i wariancję, więc na sprawdzianie i na maturze podstawowej nie trzeba ich liczyć.
Jak obliczyć średnią arytmetyczną i średnią ważoną?

Średnia arytmetyczna to suma wszystkich danych podzielona przez ich liczbę. Warto pamiętać też odwrotną zależność: suma danych = liczba danych · średnia. Ten zapis rozwiązuje większość zadań z „brakującą liczbą”.
Średnia ważona pojawia się wtedy, gdy dane mają różne znaczenie (wagi). Każdą wartość mnożymy przez jej wagę, wyniki dodajemy i dzielimy przez sumę wag – nie przez liczbę wartości.
Przykład 1: średnia ważona ocen
Uczeń ma oceny: 5 (waga 3), 3 (waga 2), 4 (waga 1), 2 (waga 2).
- Iloczyny: 5 · 3 = 15, 3 · 2 = 6, 4 · 1 = 4, 2 · 2 = 4.
- Suma iloczynów: 15 + 6 + 4 + 4 = 29.
- Suma wag: 3 + 2 + 1 + 2 = 8.
- Średnia ważona: 29 : 8 = 3,625.
Dla porównania zwykła średnia tych czterech ocen wynosi 14 : 4 = 3,5. Różnica bierze się z tego, że najwyższa ocena ma największą wagę.
Jak znaleźć medianę przy parzystej i nieparzystej liczbie danych?

Mediana to wartość środkowa uporządkowanych danych. Najpierw zawsze ustawiamy liczby od najmniejszej do największej.
- Gdy danych jest nieparzyście wiele, mediana to dokładnie środkowa liczba.
- Gdy danych jest parzyście wiele, mediana to średnia arytmetyczna dwóch środkowych liczb.
Dominanta to wartość, która występuje najczęściej. Może być kilka dominant, jeśli kilka wartości występuje tyle samo razy i najczęściej. Jeśli każda wartość występuje tyle samo razy, zwykle mówimy, że dominanty nie ma.
Przykład 2: dane surowe
Dane: 7, 2, 10, 6, 4, 7.
- Porządkujemy: 2, 4, 6, 7, 7, 10.
- Średnia: (2 + 4 + 6 + 7 + 7 + 10) : 6 = 36 : 6 = 6.
- Danych jest 6, więc środkowe są trzecia i czwarta: 6 i 7. Mediana = (6 + 7) : 2 = 6,5.
- Dominanta: 7 (występuje dwa razy).
Jeśli dopiszemy liczbę 8, dostaniemy 2, 4, 6, 7, 7, 8, 10. Danych jest teraz 7, środkowa jest czwarta, więc mediana = 7. Średnia wynosi 44 : 7, czyli około 6,29.
Jak odczytać średnią i medianę z tabeli lub diagramu?

Na maturze dane rzadko są wypisane po kolei. Zwykle dostajemy tabelę liczebności albo diagram słupkowy: na jednej osi są wartości, na drugiej – ile razy każda wystąpiła. Wysokość słupka to liczebność, a nie dana.
Przykład 3: tabela liczebności
W klasie zapytano uczniów o liczbę rodzeństwa.
- brak rodzeństwa (0) – 4 osoby
- 1 – 9 osób
- 2 – 5 osób
- 3 – 2 osoby
- Liczba danych: 4 + 9 + 5 + 2 = 20.
- Suma wartości: 0 · 4 + 1 · 9 + 2 · 5 + 3 · 2 = 0 + 9 + 10 + 6 = 25.
- Średnia: 25 : 20 = 1,25.
- Mediana: danych jest 20, więc szukamy 10. i 11. wartości. Liczymy narastająco: zera zajmują miejsca 1–4, jedynki miejsca 5–13. Obie środkowe wartości to 1, więc mediana = 1.
- Dominanta: 1 (najwyższa liczebność, 9 osób).
Ten sam sposób działa przy diagramie – najpierw przepisz go w myślach jako tabelę.
Jak zmienia się średnia po dopisaniu lub usunięciu danej?

Tu najlepiej działa zapis „suma = liczba danych · średnia”. Liczymy sumę przed zmianą i po zmianie, a różnica to szukana liczba.
Przykład 4: dopisana liczba i brakująca dana
a) Średnia pięciu liczb wynosi 12. Po dopisaniu szóstej liczby średnia wzrosła do 13. Jaką liczbę dopisano?
- Suma przed: 5 · 12 = 60.
- Suma po: 6 · 13 = 78.
- Dopisana liczba: 78 − 60 = 18.
Przy usuwaniu danej rozumujemy tak samo, tylko odejmujemy sumy w drugą stronę.
b) Średnia liczb 4, 9, x, 11, 6 wynosi 8. Oblicz x.
- Suma wszystkich: 5 · 8 = 40.
- Suma znanych: 4 + 9 + 11 + 6 = 30.
- x = 40 − 30 = 10.
Sprawdzenie: (4 + 9 + 10 + 11 + 6) : 5 = 40 : 5 = 8.
Jak wyglądają zadania ze statystyki na maturze podstawowej 2027?
Matura 2027 z matematyki na poziomie podstawowym odbywa się w formule 2023 według informatora CKE. Na statystykę przypada zwykle jedno zadanie za 1–2 punkty (tak było w każdym arkuszu majowym 2023–2026). Najczęstsze typy:
- zadanie zamknięte: odczytaj medianę lub średnią z diagramu słupkowego albo z tabeli,
- „wpisz wynik”: podaj dominantę, medianę lub średnią,
- prawda/fałsz: porównanie średnich i median dwóch grup,
- brakująca liczba lub suma brakujących liczb przy znanej średniej,
- średnia dwóch połączonych grup (np. dwóch klas o różnej liczebności).
Wzory na średnią arytmetyczną i ważoną są w karcie wzorów CKE, ale umiejętność odczytu danych z diagramu trzeba wyćwiczyć samemu. Zadania w tym dziale mają dość wysoki poziom wykonania, więc każdy punkt tu stracony jest szczególnie dotkliwy.
Jakie błędy popełniają uczniowie najczęściej?
- Liczenie mediany z nieuporządkowanych danych.
- Branie za medianę wysokości słupka (liczebności) zamiast wartości.
- Przy parzystej liczbie danych podawanie jednej środkowej liczby zamiast średniej dwóch.
- Liczenie średniej z samych wartości w tabeli, bez mnożenia przez liczebności.
- Dzielenie sumy iloczynów przez liczbę ocen zamiast przez sumę wag.
- Średnia połączonych grup liczona jako średnia dwóch średnich – to działa tylko wtedy, gdy grupy są równie liczne.
- Zaokrąglanie wyniku w zadaniu „wpisz”, gdy polecenie tego nie wymaga.
Gdzie znaleźć zadania do ćwiczeń?
W Pierwszej Ławce dział ten obejmuje zestaw „Statystyka” dla klasy 3 LO i technikum z kartkówkami, sprawdzianem i kartami pracy. Do powtórki przed maturą służy zestaw
najczęstszych zadań: kombinatoryka, prawdopodobieństwo, statystyka, a pełny sprawdzian umiejętności daje
próbna matura podstawowa – arkusz 1. Wszystkie materiały na poziom podstawowy są zebrane na stronie matura – poziom podstawowy.
Który materiał na jakim etapie nauki?
Pierwszy krok: darmowa karta pracy ze statystyki. Potem materiały do matury: matura z matematyki 2027.
Ponad 1000 zadań na maturę podstawową – zbiór zadań ze wszystkich działów, dla ucznia powtarzającego przed maturą.
Zestaw Statystyka, klasa 3 – karty pracy, kartkówki i sprawdzian do działu, dla ucznia w trakcie realizacji materiału.
Arkusz próbny PP 1 – pełny arkusz do sprawdzenia, czy odczyt danych z diagramu nie sprawia kłopotu.
Materiały do tego tematu
- Pakiet: 20 materiałówMatura 2027 z matematyki (poziom podstawowy) – ponad 1000 zadań: zbiór temat po temacie i 8 arkuszy próbnych122,99 zł
- Pakiet: 12 materiałówMatura 2027 z matematyki (poziom podstawowy) – pakiet 12 zestawów „najczęstsze zadania maturalne”61,99 zł
Pobierz za darmo fragment (PDF)Matura 2027 – arkusze i zbiory zadań
Najczęstsze pytania
Czy na maturze podstawowej 2027 trzeba liczyć odchylenie standardowe?
Nie. Od zmiany podstawy programowej w 2024 r. w zakresie podstawowym wymagane są tylko średnia arytmetyczna, średnia ważona, mediana i dominanta.
Czy zestaw danych może mieć dwie dominanty?
Tak. Jeśli dwie wartości występują tyle samo razy i częściej niż pozostałe, obie są dominantami.
Czy mediana musi być jedną z danych?
Nie zawsze. Przy parzystej liczbie danych mediana to średnia dwóch środkowych liczb, więc może być np. 6,5, choć takiej liczby w danych nie ma.
W której klasie jest statystyka w liceum?
Najczęściej w klasie 3 zakresu podstawowego, ale zależy to od podręcznika; w technikum zwykle w klasie 4.
Jak szybko sprawdzić średnią z brakującą liczbą?
Wstaw obliczoną liczbę z powrotem do danych i policz średnią jeszcze raz. Jeśli wychodzi podana wartość, wynik jest dobry.
Podsumowanie i następny krok
Statystyka to krótki dział, w którym pewne punkty zależą od uporządkowania danych i uważnego odczytu tabeli. Następny krok: rozwiąż kartę pracy, a potem sprawdź, jakie wzory dostaniesz na maturze, w poradniku karta wzorów na maturze z matematyki.