Układ okresowy i budowa atomu – klasa 7: zadania i sprawdzian z chemii
Krótka odpowiedź
W klasie 7 z działu o budowie atomu i układzie okresowym uczeń oblicza liczbę protonów, neutronów i elektronów z liczby atomowej i masowej, określa liczbę powłok i elektronów zewnętrznej powłoki z położenia pierwiastka w układzie okresowym, odczytuje dane o pierwiastku i wyjaśnia, czym są izotopy. Najwięcej błędów dotyczy liczby neutronów i elektronów walencyjnych.

Dział o budowie atomu i układzie okresowym jest dla siódmoklasistów pierwszym spotkaniem z abstrakcyjnym modelem w chemii. Od tego, czy uczniowie nauczą się czytać układ okresowy, zależą kolejne działy: wiązania, wzory i równania reakcji. Poniżej zakres według podstawy programowej, typowe błędy i zadania z odpowiedziami.
W skrócie
- Protony i elektrony = liczba atomowa Z; neutrony = A − Z.
- Numer okresu to liczba powłok; elektrony zewnętrzne: w grupach 1–2 równe numerowi grupy, w grupach 13–18 numer grupy minus 10.
- Izotopy mają tyle samo protonów, a inną liczbę neutronów.
- Najczęstsze błędy: neutrony równe liczbie masowej i elektrony walencyjne równe numerowi grupy (13–18). Poniżej zadania z odpowiedziami.
Czego wymaga podstawa programowa?
W klasie 7 obowiązuje podstawa z 2017 r. w brzmieniu z 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996), dział „Wewnętrzna budowa materii”. W części dotyczącej atomu uczeń:
- posługuje się pojęciem pierwiastka jako zbioru atomów o danej liczbie atomowej Z;
- na podstawie położenia pierwiastka w układzie okresowym określa liczbę powłok elektronowych i liczbę elektronów zewnętrznej powłoki – dla pierwiastków grup 1–2 i 13–18 – oraz numer grupy i okresu;
- ustala liczbę protonów i neutronów w jądrze oraz liczbę elektronów w atomie na podstawie liczby atomowej i masowej i stosuje zapis z liczbą masową A u góry i liczbą atomową Z u dołu symbolu;
- opisuje różnice w budowie izotopów, np. wodoru, i wyszukuje informacje o ich zastosowaniach;
- odczytuje z układu okresowego symbol, nazwę, liczbę atomową, masę atomową i rodzaj pierwiastka (metal lub niemetal);
- wyjaśnia związek między budową atomów a podobieństwem właściwości w grupie i stopniową zmianą właściwości w okresie (metale – niemetale).
Dalsze punkty tego działu – wiązania i jony – często realizuje się jako osobny dział.
Jak policzyć protony, neutrony i elektrony?

- liczba protonów = liczba atomowa Z;
- liczba elektronów w atomie obojętnym = Z;
- liczba neutronów = A − Z (liczba masowa minus atomowa).
Przykład: sód, Z = 11, A = 23. Protonów 11, elektronów 11, neutronów 23 − 11 = 12.
Jak odczytać z układu okresowego powłoki i elektrony walencyjne?

- Numer okresu = liczba powłok elektronowych.
- Grupy 1 i 2: liczba elektronów zewnętrznej powłoki równa numerowi grupy.
- Grupy 13–18: liczba elektronów zewnętrznej powłoki = numer grupy − 10 (wyjątek: hel ma 2 elektrony).
Przykład: chlor leży w 3. okresie i 17. grupie, więc ma 3 powłoki i 7 elektronów na zewnętrznej. Rozmieszczenie elektronów: K2 L8 M7 (2 + 8 + 7 = 17). Magnez: 3. okres, 2. grupa – 3 powłoki, 2 elektrony zewnętrzne, K2 L8 M2.
Pierwiastki jednej grupy mają tyle samo elektronów zewnętrznych, dlatego mają podobne właściwości – to dobre pytanie „wyjaśnij” na sprawdzian.
Czym są izotopy?

Izotopy to atomy tego samego pierwiastka, które mają tę samą liczbę protonów, a różną liczbę neutronów, więc różną liczbę masową. Wodór ma trzy izotopy: prot (0 neutronów), deuter (1 neutron) i tryt (2 neutrony). Masa atomowa w układzie okresowym nie jest liczbą całkowitą, bo jest średnią mas izotopów występujących w przyrodzie – uczniowie często pytają, dlaczego chlor ma masę ok. 35,5 u.
Jakie błędy popełniają uczniowie najczęściej?
- Liczba neutronów równa liczbie masowej. Uczeń pisze, że sód ma 23 neutrony. Trzeba odjąć Z.
- Zaokrąglona masa atomowa jako liczba masowa. W zadaniu z izotopem liczbę masową podaje się w zapisie, a nie bierze z układu okresowego.
- Elektrony walencyjne równe numerowi grupy w grupach 13–18. Uczeń pisze, że chlor ma 17 elektronów walencyjnych.
- Mylenie grupy z okresem. Grupy są pionowe (kolumny), okresy poziome (wiersze).
- Przekroczenie pojemności powłoki. W klasie 7 wystarczy zapamiętać: K mieści 2 elektrony, L – 8, a w pierwiastkach do Z = 20 na powłoce M jest najwyżej 8.
- Izotopy jako różne pierwiastki. Izotopy to ten sam pierwiastek, bo mają tę samą liczbę protonów.
Jak powtórzyć dział w trzech krokach?

Krok 1 – „karta pierwiastka”. Każdy uczeń losuje pierwiastek z pierwszych 20 i wypisuje: symbol, Z, A, liczbę p, n, e, grupę, okres, liczbę powłok, elektrony zewnętrzne, metal czy niemetal.
Krok 2 – zgadywanka w parach. Jeden uczeń podaje „3. okres, 13. grupa”, drugi odpowiada „glin, 3 elektrony zewnętrzne”.
Krok 3 – zadania z izotopami. Trzy zapisy izotopów (np. węgiel-12 i węgiel-14, chlor-35 i chlor-37) i obliczenie liczby neutronów.
Przykładowe zadania z odpowiedziami
Zadanie 1. Atom pierwiastka ma Z = 19 i A = 39. Podaj liczbę protonów, elektronów i neutronów oraz nazwę pierwiastka.
Odpowiedź
19 protonów, 19 elektronów, 20 neutronów; potas.
Zadanie 2. Określ numer grupy i okresu oraz liczbę elektronów zewnętrznej powłoki dla siarki (Z = 16).
Odpowiedź
grupa 16, okres 3, 6 elektronów zewnętrznych (K2 L8 M6).
Zadanie 3. Węgiel-12 i węgiel-14 to izotopy. Czym różnią się ich atomy?
Odpowiedź
liczbą neutronów – węgiel-12 ma 6 neutronów, węgiel-14 ma 8; liczba protonów (6) jest taka sama.
Zadanie 4. Który pierwiastek ma 2 powłoki i 5 elektronów na zewnętrznej?
Odpowiedź
azot (2. okres, 15. grupa).
Zadanie 5. Wyjaśnij, dlaczego sód i potas mają podobne właściwości chemiczne.
Odpowiedź
leżą w tej samej grupie (1.) i mają po 1 elektronie na zewnętrznej powłoce.
Zadanie 6. Podaj rozmieszczenie elektronów na powłokach w atomie glinu (Z = 13).
Odpowiedź
K2 L8 M3.
Jak ułożyć sprawdzian w grupach A i B?
Najlepiej sprawdza się stały układ: tabela „pierwiastek – Z – A – p – n – e”, odczyt z układu okresowego, rozmieszczenie elektronów, izotopy i jedno zadanie „wyjaśnij”. W grupie A można dać sód i chlor, w grupie B magnez i siarkę – wszystkie z 3. okresu, więc trudność jest ta sama. Gotowy sprawdzian działu ma dwie grupy i klucz.
Dla całego roku chemii w klasie 7 jest pakiet sześciu sprawdzianów z kluczem.
Gotowe materiały do tego działu
Sprawdziany A/B z chemii na cały rok, klasa 7 – 6 sprawdzianów z kluczem, dla osoby, która chce mieć sprawdziany do wszystkich działów.
Chemia klasa 7 – pakiet zestawów kart pracy – karty z kluczem i powtórkami do całego roku.
Atomy i układ okresowy – zestaw 6 kart pracy – teoria, ćwiczenia i utrwalenie tego działu z kluczem.
Atomy i układ okresowy – sprawdzian A i B – gotowy sprawdzian działu z kluczem.
Jak ułożyć krótką kartkówkę w dwóch grupach, opisuje poradnik Kartkówka 15 minut – grupy A i B. Następny krok: rozdaj uczniom „karty pierwiastka” z kroku 1 powtórki.
Materiały do tego tematu
- Pakiet: 6 materiałówSprawdziany A/B z chemii na cały rok, klasa 7 – 6 sprawdzianów z kluczem32,99 zł
Najczęstsze pytania
Jak obliczyć liczbę neutronów w atomie?
Od liczby masowej A odejmuje się liczbę atomową Z. Sód (A = 23, Z = 11) ma 12 neutronów.
Czy w klasie 7 trzeba znać elektrony walencyjne pierwiastków grup 3–12?
Nie. Podstawa programowa wymaga tego tylko dla grup 1–2 i 13–18.
Dlaczego masa atomowa nie jest liczbą całkowitą?
Bo jest średnią mas izotopów danego pierwiastka występujących w przyrodzie, z uwzględnieniem ich udziału.
Czym różni się liczba atomowa od masowej?
Liczba atomowa to liczba protonów w jądrze, a liczba masowa to suma protonów i neutronów.
Ile elektronów mieści powłoka K?
Dwa. Dlatego wodór ma na niej jeden elektron, a hel dwa, i od litu zaczyna się powłoka L.