„Katarynka” – jak omówić na lekcji w klasach 4–6
Krótka odpowiedź
„Katarynkę” najlepiej omówić na lekcji w klasach 4–6 w dwóch krokach: najpierw bohaterowie i przemiana pana Tomasza, potem rozmowa o tym, czym jest prawdziwa pomoc drugiemu człowiekowi.

W skrócie
- „Katarynka” Bolesława Prusa to krótka nowela, którą można przeczytać na jednej lekcji.
- Nie jest lekturą obowiązkową – to przykładowa lektura uzupełniająca klas IV–VIII; najczęściej czyta się ją w klasie 5 lub 6.
- Sedno lekcji: przemiana pana Tomasza i pytanie, czym jest prawdziwa pomoc.
- Plan: 2 lekcje – bohaterowie i świat przedstawiony, potem przemiana i dyskusja.
- Do sprawdzenia wiedzy: kartkówka z odpowiedziami i sprawdzian A/B.
Katarynka Bolesława Prusa to krótka nowela, którą można przeczytać w całości na jednej lekcji. Ma prostą akcję, wyraźną przemianę bohatera i temat, o którym uczniowie chętnie rozmawiają: jak zauważyć, że ktoś obok potrzebuje pomocy.
W której klasie omawia się „Katarynkę”?
W podstawie programowej w brzmieniu z 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) Katarynka nie jest już lekturą obowiązkową. Znajduje się na liście przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII. Według informatora CKE o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego uczeń może się do niej odwołać w zadaniach otwartych i w wypracowaniu w latach 2025–2028, choć jej znajomość nie jest sprawdzana jak lektury obowiązkowej. W klasie 4, która od 2026/2027 uczy się według nowej podstawy (Dz.U. 2026 poz. 378), nie ma podziału na lektury obowiązkowe i uzupełniające – nauczyciel może wybrać nowelę wśród krótszych utworów narracyjnych. W praktyce najczęściej czyta się ją w klasie 5 lub 6 – język Prusa jest wtedy dla uczniów zrozumiały, a temat nie wymaga wiedzy historycznej. Aktualną listę lektur omówiono w artykule Lektury obowiązkowe w klasach 4–8.
O czym jest „Katarynka”?

Pan Tomasz to mecenas (adwokat), który porzucił już praktykę i od trzydziestu lat codziennie spaceruje ulicą Miodową w Warszawie. Jest znawcą sztuki, lubi teatr i dobrą muzykę, a katarynek nie znosi. Uważa, że psują muzykę – w tekście pada nawet okrzyk: „Bo kataryniarze są po prostu rabusie!”. W umowie najmu zastrzega, że w domu, w którym mieszka, katarynki grywać nie będą.
Do mieszkania po drugiej stronie podwórza wprowadzają się dwie kobiety z mniej więcej ośmioletnią dziewczynką. Obie utrzymują się z pracy: jedna szyje, druga wyrabia pończochy na maszynie. Pan Tomasz obserwuje dziecko przez okno i stopniowo odkrywa, że dziewczynka nie widzi. Narrator mówi wprost: „Istotnie, dziewczynka była niewidoma od dwu lat”.
Pewnego dnia na podwórze wchodzi kataryniarz. Pan Tomasz chce go przegnać, ale widzi, jak bardzo muzyka cieszy dziewczynkę. Zmienia zdanie: płaci kataryniarzowi i każe stróżowi codziennie wpuszczać katarynki na podwórze. Postanawia też zająć się losem dziecka – zapisuje adresy kilku okulistów.
Na czym polega przemiana pana Tomasza?

To najważniejszy punkt lekcji. Warto zestawić z uczniami dwa obrazy bohatera:
- na początku – samotny, przyzwyczajony do swoich nawyków, wrażliwy na sztukę, ale obojętny na ludzi; niechęć do katarynek jest jego „zasadą”;
- na końcu – rezygnuje z zasady dla dobra dziecka, czuje wyrzut sumienia i chce pomóc.
Na końcu, wychodząc z kartką z adresami lekarzy, pan Tomasz mruczy: „Biedne dziecko!… Powinienem był zająć się nim od dawna…”. To zdanie dobrze nadaje się na tablicę jako punkt wyjścia do pytania: co sprawiło, że bohater się zmienił?
Jakie tematy warto poruszyć?

- Wrażliwość na sztukę a wrażliwość na ludzi – pan Tomasz kocha piękno, ale długo nie widzi cierpienia za oknem.
- Samotność – zarówno starszego pana, jak i niewidomej dziewczynki, której matka całymi dniami pracuje.
- Radość z prostych rzeczy – dla dziewczynki katarynka jest okiem na świat, którego nie może zobaczyć.
- Pomoc – czy wystarczy współczuć, czy trzeba coś zrobić?
Jak przeprowadzić lekcję o „Katarynce”?
Propozycja na dwie lekcje.
Lekcja 1 – świat przedstawiony i bohaterowie
- Rozmowa na start: czy znacie dźwięk katarynki? (krótkie nagranie, 1–2 minuty).
- Ustalenie czasu i miejsca akcji: Warszawa, XIX wiek, dom z mieszkaniami od ulicy i od podwórza.
- Plan wydarzeń – uczniowie w parach układają 6–8 punktów.
- Charakterystyka pana Tomasza: cechy z przykładami z tekstu.
Lekcja 2 – przemiana i jej sens
- Tabela „pan Tomasz na początku / na końcu”.
- Praca z fragmentem, w którym bohater odkrywa, że dziewczynka jest niewidoma.
- Dyskusja: co znaczy pomóc komuś naprawdę?
- Kartkówka na 10 minut.
Gotowy cykl pięciu lekcji z kartami pracy, sprawdzianem i powtórką zawiera materiał „Katarynka” – cykl 5 lekcji.
Jakie pytania zadać w dyskusji?
- Dlaczego pan Tomasz tak długo nie zauważał, że dziewczynka nie widzi?
- Czy jego niechęć do katarynek była uzasadniona?
- Co zmieniło się w nim w chwili, gdy zobaczył radość dziecka?
- Czy zapłacenie kataryniarzowi to wystarczająca pomoc? Co jeszcze mógł zrobić?
- Czy znacie sytuacje, w których ktoś obok potrzebował pomocy, a nikt tego nie widział?
Pytania na kartkówkę z odpowiedziami
- Kim był pan Tomasz? – Emerytowanym adwokatem (mecenasem), znawcą sztuki.
- W jakim mieście toczy się akcja? – W Warszawie (pan Tomasz codziennie spaceruje ulicą Miodową).
- Dlaczego nie lubił katarynek? – Uważał, że psują muzykę, a kataryniarzy nazywał rabusiami.
- Kto wprowadził się do mieszkania naprzeciwko? – Dwie kobiety i około ośmioletnia dziewczynka.
- Co pan Tomasz odkrył, obserwując dziewczynkę? – Że jest niewidoma.
- Jak zachował się, gdy na podwórze przyszedł kataryniarz? – Zapłacił mu i kazał stróżowi wpuszczać katarynki codziennie, bo muzyka cieszyła dziewczynkę.
- Jaką decyzję podjął na końcu? – Postanowił pomóc dziecku, zapisał adresy okulistów.
Sprawdzian w dwóch grupach do „Katarynki” jest w opisanym wyżej cyklu lekcji. Sprawdziany A i B, kartkówki i karty lektur do 35 lektur szkoły podstawowej (m.in. „Akademii pana Kleksa”, „Chłopców z Placu Broni” i „Hobbita”) zawiera pakiet Sprawdziany z lektur – szkoła podstawowa.
Gotowe materiały do tej lektury
Cykl lekcji z „Katarynki” i pakiet sprawdzianów z lektur opisano wyżej. Dla uczniów, którzy czytają kolejne nowele, a dla nauczyciela chcącego zaplanować semestr, przydadzą się:
„Katarynka” – sprawdzian z lektury A i B – dwie grupy z kluczem, kartkówki i karta lektury, klasy 4–6.
Cykle lekcji z polskiego, klasy 4–6 – pakiet – 13 cykli, w tym lektury i mity; gotowe scenariusze na wiele tygodni.
„Janko Muzykant” – cykl 5 lekcji – następna nowela, którą można omówić po „Katarynce”.
Więcej sprawdzianów znajdziesz na stronie sprawdziany z lektur. Podobną nowelę omówiono w poradniku Jak omówić „Janka Muzykanta” na lekcji, a w klasie 7 – Jak ciekawie omówić „Kamizelkę”.
Jak wykorzystać „Katarynkę” do ćwiczeń z języka i pisania?

Nowela daje kilka gotowych tematów krótkich form wypowiedzi:
- Opis postaci – pan Tomasz na początku i na końcu utworu; uczniowie ćwiczą dobór przymiotników i uzasadnianie cech przykładem z tekstu.
- Opowiadanie z perspektywy dziewczynki – co słyszy, gdy na podwórze wchodzi kataryniarz? To dobre ćwiczenie z opisu wrażeń słuchowych, bo bohaterka nie widzi.
- List – pan Tomasz pisze do znajomego o tym, co zrozumiał.
- Słownictwo z epoki – mecenas, kataryniarz, lokaj, stróż, binokle; uczniowie wyjaśniają znaczenia i szukają współczesnych odpowiedników.
Warto też zwrócić uwagę na narratora: opowiada w trzeciej osobie, ale często pokazuje świat oczami pana Tomasza. Uczniowie mogą wskazać fragmenty, w których wyraźnie słychać myśli bohatera, i porównać je z fragmentami opisu.
Materiały do tego tematu
- Pakiet: 13 materiałówCykle lekcji z polskiego, klasy 4–6 – pakiet 13 cykli: „Hobbit”, mity, bajki, „Mikołajek”, „Magiczne drzewo” i inne149,99 zł
- Pakiet: 35 materiałówSprawdziany z lektur – pakiet 35 lektur szkoły podstawowej z kartami lektur79,99 zł
Najczęstsze pytania
Czy „Katarynka” jest lekturą obowiązkową?
Nie. Od zmian z 2024 r. jest na liście przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII.
Ile lekcji przeznaczyć na „Katarynkę”?
Zwykle dwie wystarczą: jedna na treść i bohaterów, druga na przemianę i dyskusję. Przy pracy z kartami i sprawdzianem – trzy do pięciu.
Kto jest głównym bohaterem „Katarynki”?
Pan Tomasz, warszawski mecenas, który porzucił już praktykę adwokacką i jest znawcą sztuki.
Jakim gatunkiem jest „Katarynka”?
To nowela: krótki utwór prozatorski z jednym wątkiem i wyraźnym punktem zwrotnym.
Gdzie znaleźć pełny tekst?
Utwór jest w domenie publicznej i dostępny bezpłatnie w serwisie Wolne Lektury.