Obliczenia na maturze z geografii: skala, czas słoneczny, wysokość Słońca
Krótka odpowiedź
Na maturze z geografii najczęściej liczy się odległość ze skali mapy, różnicę czasu słonecznego i wysokość górowania Słońca. Wystarczą trzy zależności: odległość w terenie = odległość na mapie × mianownik skali, 1° długości geograficznej = 4 minuty czasu oraz h = 90° − φ + δ. Na egzaminie 14 maja 2027 r. zdający ma linijkę i prosty kalkulator (naukowy nie jest dozwolony), a obliczenia trzeba zapisać, bo punkty przyznaje się za poprawny sposób obliczenia i poprawny wynik.

Na maturze z geografii najczęściej liczy się skalę i odległości na mapie, różnicę czasu słonecznego oraz wysokość górowania Słońca. Wystarczą do tego trzy zależności: odległość w terenie = odległość na mapie × mianownik skali, 1° długości geograficznej = 4 minuty czasu oraz h = 90° − φ + δ. Na egzaminie 14 maja 2027 r. zdający ma linijkę i prosty kalkulator, a obliczenia trzeba zapisać, bo punkty przyznaje się za poprawny sposób i wynik.
W skrócie
- Skala: odległość w terenie = odległość na mapie × mianownik skali; przy powierzchni mianownik podnosisz do kwadratu.
- Czas słoneczny: 1° długości geograficznej = 4 minuty; im dalej na wschód, tym wcześniej Słońce góruje.
- Wysokość Słońca w południe: h = 90° − φ + δ (δ = 0° w równonoc, ±23°26′ w przesilenia).
- Na maturze z geografii (14 maja 2027 r.) masz linijkę i kalkulator prosty, a obliczenia trzeba zapisać.
Jakie obliczenia pojawiają się na maturze z geografii?
Matura z geografii jest zdawana na poziomie rozszerzonym. Trwa 180 minut, a za cały arkusz można dostać 60 punktów. Jedno z wymagań ogólnych podstawy programowej to „wykonywanie obliczeń matematycznych z zakresu geografii fizycznej i społeczno-ekonomicznej”, a w zakresie rozszerzonym uczeń:
- oblicza wysokość górowania Słońca na dowolnej szerokości geograficznej w dniach równonocy i przesileń,
- wyznacza współrzędne geograficzne punktu na podstawie wysokości górowania Słońca i różnicy czasu słonecznego.
W informatorze CKE są przykładowe zadania z obliczaniem skali (np. skali reliefu terenu, na podstawie mapy szczegółowej) i z wyznaczaniem współrzędnych z wysokości Słońca i różnicy czasu. Na maturze 2026 zadanie z obliczeniem wysokości Słońca w dniu równonocy dla miejsca z mapy szczegółowej miało poziom wykonania 39%.
Terminy, przybory i materiały do powtórek zebraliśmy na stronie matura z geografii 2027.
Jak liczyć skalę i odległości na mapie?

Skala liczbowa 1 : 25 000 oznacza, że 1 cm na mapie to 25 000 cm w terenie, czyli 250 m. Ta sama skala zapisana jako mianowana: 1 cm – 250 m.
Przykład 1. Odległość w terenie. Na mapie w skali 1 : 25 000 odcinek ma 6,4 cm.
- 6,4 cm × 25 000 = 160 000 cm
- 160 000 cm = 1 600 m = 1,6 km
Przykład 2. Skala z odległości. Dwa obiekty leżą w terenie 3 km od siebie, a na mapie dzieli je 12 cm.
- 3 km = 300 000 cm
- 300 000 cm : 12 cm = 25 000
- skala: 1 : 25 000
Przykład 3. Powierzchnia. Na mapie w skali 1 : 50 000 obszar ma 4 cm². Uwaga: przy powierzchni mianownik skali podnosi się do kwadratu.
- 1 cm na mapie = 500 m = 0,5 km
- 1 cm² na mapie = 0,5 km × 0,5 km = 0,25 km²
- 4 cm² × 0,25 km² = 1 km²
Najczęstsze pułapki: zamiana jednostek (1 km = 100 000 cm) i mnożenie powierzchni przez mianownik skali zamiast przez jego kwadrat. W takich zadaniach odległość trzeba dokładnie zmierzyć linijką. W przykładzie z informatora CKE mierzyło się ją na rysunku reliefu i uznawano pomiar z tolerancją ±2 mm, a polecenie określało, z jakim zaokrągleniem podać wynik.
Jak obliczyć czas słoneczny i strefowy?

Ziemia obraca się o 360° w ciągu doby, czyli 24 godzin. Stąd zależności, które warto znać na pamięć:
- 1° długości geograficznej = 4 minuty (tak zapisano to w rozwiązaniu zadania w informatorze CKE),
- 15° = 1 godzina,
- 1′ (minuta kątowa) = 4 sekundy.
Ziemia obraca się z zachodu na wschód, więc na wschodzie Słońce góruje wcześniej. Miejsce położone dalej na wschód ma późniejszy czas słoneczny.
Przykład 4. Różnica czasu słonecznego. Punkt A leży na 22°30′E, a punkt B na 16°15′E. W punkcie A jest godzina 12:00 czasu słonecznego.
- różnica długości: 22°30′ − 16°15′ = 6°15′ = 6,25°
- różnica czasu: 6,25 × 4 min = 25 min
- B leży na zachód od A, więc czas słoneczny w B jest wcześniejszy: 12:00 − 25 min = 11:35
Czas strefowy to czas umowny, wspólny dla całego obszaru. W Polsce czasem urzędowym jest czas środkowoeuropejski (UTC + 1 godzina), a w okresie czasu letniego – czas letni środkowoeuropejski (UTC + 2 godziny). Jedna godzina to 15°, więc czas środkowoeuropejski odpowiada średniemu czasowi słonecznemu południka 15°E.
Przykład 5. Południe słoneczne w czasie urzędowym (rachunek uproszczony, tylko z różnicy długości). Miejscowość leży na 19°20′E.
- różnica względem 15°E: 4°20′
- 4° × 4 min = 16 min, 20′ × 4 s = 80 s = 1 min 20 s, razem 17 min 20 s
- miejscowość leży na wschód od 15°E, więc Słońce góruje tam wcześniej: 12:00 − 17 min 20 s = 11:42:40 czasu środkowoeuropejskiego
- latem, w czasie letnim, ta sama chwila to 12:42:40
Jak obliczyć wysokość Słońca w południe?

Dla miejsc, w których Słońce góruje po południowej stronie nieba (tak jest zawsze w Polsce), informator CKE podaje wzór:
h = 90° − φ + δ
gdzie h to wysokość górowania Słońca, φ – szerokość geograficzna, a δ – deklinacja Słońca. W dniu równonocy deklinacja wynosi 0°, w dniu przesilenia letniego +23°26′, a w dniu przesilenia zimowego −23°26′ (wartość 23°26′ przyjęto w zadaniu z informatora).
- równonoc: h = 90° − 50°15′ = 39°45′
- przesilenie letnie: h = 39°45′ + 23°26′ = 63°11′
- przesilenie zimowe: h = 39°45′ − 23°26′ = 16°19′
Przykład 7. Szerokość z wysokości Słońca. Miejsce leży na półkuli północnej. W dniu równonocy Słońce góruje na wysokości 37°40′. Przekształcamy wzór: φ = 90° − h + δ.
- φ = 90° − 37°40′ + 0° = 52°20′N
Liczenie na stopniach i minutach to osobna umiejętność. Pamiętaj, że 1° = 60′, więc przy odejmowaniu „pożyczasz” 60 minut, np. 90°00′ = 89°60′.
Jaki kalkulator i przybory można mieć?
Według komunikatu dyrektora CKE o przyborach na 2027 r. na maturze z geografii zdający ma:
Do odhaczenia: 4
Kalkulator prosty umożliwia tylko dodawanie, odejmowanie, mnożenie, dzielenie i ewentualnie obliczanie procentów lub pierwiastków kwadratowych. Kalkulator naukowy na geografii nie jest dozwolony. W wykazie przyborów dla geografii nie ma też atlasu – wszystkie mapy są w arkuszu.
Dyrektor szkoły informuje zdających, czy przybory zapewnia szkoła, czy każdy przynosi własne.
Jak zapisać obliczenia, żeby dostać punkty?

Gdy polecenie brzmi „Zapisz obliczenia”, sam wynik nie wystarczy. W zasadach oceniania z informatora punkty przyznaje się za „poprawny sposób obliczenia” i poprawny wynik. W zadaniu z wyznaczaniem współrzędnych można było dostać 1 z 2 punktów za poprawnie obliczoną tylko jedną współrzędną.
Kilka zasad, które pomagają:
- Zapisz wzór, zanim podstawisz liczby. Egzaminator widzi wtedy metodę, nawet jeśli pomylisz się w rachunku.
- Podawaj jednostki przy każdym wyniku: km, cm², minuty, stopnie i minuty kątowe.
- Trzymaj się dokładności z polecenia. W 2026 r. trzeba było odczytać szerokość geograficzną z mapy z dokładnością do jednej minuty, a dopiero potem obliczyć wysokość Słońca.
- Sprawdź sens i rachunek wyniku. W tym samym zadaniu wielu zdających miało poprawny odczyt i poprawną metodę, ale błędny wynik – i dostało 1 punkt zamiast 2. W Polsce w dniu równonocy Słońce góruje na wysokości od około 35° do 41°, a odległość między wsiami nie wyniesie 300 km. CKE w sprawozdaniu z 2026 r. zaleca, by zdający weryfikowali poprawność odpowiedzi w zadaniach z obliczeniami.
- Inna poprawna metoda też się liczy. Informator zastrzega, że rozwiązanie inne niż w zasadach oceniania może dostać maksimum punktów, jeśli jest merytorycznie poprawne i zgodne z poleceniem.
Takie zadania najlepiej ćwiczyć na pełnym arkuszu. W Pierwszej Ławce są 4 arkusze próbne z geografii w formule CKE, z mapą szczegółową i zasadami oceniania. Jak przeprowadzić próbę w szkole, opisuje poradnik próbna matura 2027 krok po kroku. Więcej o egzaminie przeczytasz na stronie matura z geografii 2027.
Który materiał na jakim etapie nauki?
Obliczenia z mapą najlepiej ćwiczyć na pełnych arkuszach, bo mapa szczegółowa i polecenia mają format egzaminacyjny. To materiały autorskie w formule CKE, nie arkusze CKE.
- Pierwsza próba:
arkusz próbny z geografii nr 1 – jeden arkusz z mapą szczegółową i zasadami oceniania, żeby sprawdzić swoje obliczenia.
- Kolejne próby:
arkusz próbny z geografii nr 2, a przy planie kilku prób –
pakiet 4 arkuszy próbnych z geografii.
Wszystkie informacje o egzaminie są w centrum matury z geografii 2027. Powiązane poradniki: Próbna matura 2027 w szkole – jak ją przygotować i Ile procent trzeba, żeby zdać maturę 2027?.
Materiały do tego tematu
- Pakiet: 4 materiałyMatura 2027 z geografii, poziom rozszerzony – pakiet 4 arkuszy próbnychTaniej o 9,98 zł niż osobno37,99 zł
Najczęstsze pytania
Kiedy jest matura z geografii 2027?
14 maja 2027 r. (piątek) o 9:00. Egzamin trwa 180 minut.
Czy na maturze z geografii można mieć kalkulator?
Tak, kalkulator prosty jest obowiązkowy. Kalkulator naukowy nie jest dozwolony.
Czy na maturze z geografii jest atlas?
Nie. Komunikat CKE o przyborach na 2027 r. wymienia dla geografii tylko linijkę, kalkulator prosty i lupę.
O ile stopni Ziemia obraca się w ciągu 4 minut?
O 1°. W ciągu godziny – o 15°.
Jaki wzór na wysokość Słońca w południe?
h = 90° − φ + δ. W równonoc δ = 0°, w przesilenie letnie δ = 23°26′, w przesilenie zimowe δ = −23°26′.
Źródła
- CKE – Informator o egzaminie maturalnym z geografii od roku szkolnego 2024/2025 (opis arkusza, przykładowe zadania z obliczeniami)
- CKE – Komunikat dyrektora CKE o harmonogramie egzaminów w 2027 r. (20.08.2026)
- CKE – Komunikat o materiałach i przyborach pomocniczych w 2027 r. (20.08.2026)
- CKE – Sprawozdanie z egzaminu maturalnego 2026: geografia
- Podstawa programowa dla liceum i technikum (Dz.U. 2024 poz. 1019) – geografia
- Ustawa z 10 grudnia 2003 r. o czasie urzędowym na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 2004 nr 16 poz. 144)