Gramatyka i słowotwórstwo na egzaminie ósmoklasisty z polskiego – co trzeba umieć
Krótka odpowiedź
Na egzaminie ósmoklasisty z polskiego gramatyka i słowotwórstwo pojawiają się w części pierwszej arkusza jako zadania do tekstów. Trzeba umieć rozpoznać części mowy i ich formy, typy zdań złożonych, przekształcić zdanie złożone w pojedyncze, wskazać wyraz podstawowy i pochodny oraz rodzinę wyrazów i rozumieć frazeologizmy.

Zadania z nauki o języku zajmują w arkuszu z polskiego niewiele miejsca, ale dają pewne punkty – pod warunkiem, że uczeń zna terminy i umie je zastosować w zdaniu z tekstu. Poniżej zakres zgodny z informatorem CKE i przykładowe zadania z odpowiedziami.
W skrócie
- Gdzie jest gramatyka: w części I arkusza (zadania do tekstów) oraz w ocenie języka w wypracowaniu; arkusz ma łącznie 45 punktów, a część I – 25.
- Pięć obszarów: części mowy, składnia (typy zdań złożonych i przekształcenia), słowotwórstwo, frazeologia i słownictwo, pisownia „nie”.
- Zasada: uczeń rozpoznaje zjawiska w zdaniach z tekstu, a nie recytuje definicje.
- Pierwszy krok: darmowa karta pracy „Części mowy”, klasa 8 (PDF) i sprawdzian z części mowy dla klasy 8.
Gdzie na egzaminie są zadania z gramatyki?
Arkusz z polskiego ma 45 punktów. Część pierwsza to zadania do tekstów literackich i nieliterackich, a wśród nich zadania sprawdzające kształcenie językowe. Część druga to wypracowanie za 20 punktów. Według informatora w części pierwszej mogą być też zadania samodzielne, nieodnoszące się do tekstów, ale zadania z gramatyki często dotyczą zdań i wyrazów z tekstów zamieszczonych w arkuszu. Dlatego uczeń musi rozpoznawać zjawiska w kontekście, a nie tylko recytować definicje.
Język ocenia się też w wypracowaniu. Według informatora egzaminator zaznacza m.in. błędy fleksyjne, składniowe, leksykalne, frazeologiczne i słowotwórcze.
Jakie wymagania z gramatyki sprawdza egzamin?
W przykładowych zadaniach informatora CKE pojawiają się m.in. takie wymagania z podstawy programowej:
- rozpoznawanie w tekście typów wypowiedzeń, np. zdań złożonych współrzędnie,
- przekształcanie konstrukcji składniowych, np. zdań złożonych w pojedyncze,
- rozpoznawanie wyrazu podstawowego i pochodnego oraz rodziny wyrazów,
- rozpoznawanie związków frazeologicznych i rozumienie ich znaczenia,
- rozróżnianie synonimów i rozumienie ich funkcji w tekście,
- rozumienie dosłownego i przenośnego znaczenia wyrazów,
- znajomość zasad pisowni partykuły „nie” z różnymi częściami mowy.
Do tego dochodzą części mowy i ich formy, które są podstawą wszystkich powyższych umiejętności.
Części mowy – co trzeba umieć?

Uczeń powinien rozpoznać część mowy w zdaniu i określić jej formę: przypadek, liczbę i rodzaj rzeczownika, osobę, czas, tryb i stronę czasownika, stopień przymiotnika i przysłówka. Trzeba też odróżniać części mowy nieodmienne: przyimek, spójnik, partykułę, wykrzyknik.
Składnia – co trzeba umieć?

Zadania ze składni dotyczą zwykle zdań z tekstów zamieszczonych w arkuszu. Uczeń powinien:
- odróżnić zdanie pojedyncze od złożonego i od równoważnika zdania,
- określić rodzaj zdania złożonego współrzędnie (łączne, rozłączne, przeciwstawne, wynikowe),
- określić rodzaj zdania złożonego podrzędnie (przydawkowe, dopełnieniowe, okolicznikowe, podmiotowe, orzeczeniowe),
- przekształcić zdanie złożone w pojedyncze i odwrotnie,
- poprawnie użyć imiesłowowego równoważnika zdania.
Imiesłowy z imiesłowowym równoważnikiem zdania oraz wypowiedzenia wielokrotnie złożone i mowę zależną uczniowie poznają w klasie 7. Do obu tematów są gotowe cykle po 5 lekcji ze scenariuszami, kartami pracy, sprawdzianem i powtórką.
Słowotwórstwo – co trzeba umieć?

Słowotwórstwo zwykle omawia się w klasie 7, a na egzaminie wraca w zadaniach do tekstu. Podstawa programowa dla klas 7–8 wymaga, by uczeń rozpoznawał wyraz podstawowy i pochodny, wskazywał temat słowotwórczy i formant, rodzinę wyrazów i rdzeń oraz znał zasady tworzenia wyrazów złożonych. Uczeń powinien więc znać i stosować terminy:
- wyraz podstawowy i wyraz pochodny – np. dom → domek,
- temat słowotwórczy (podstawa słowotwórcza) i formant – w wyrazie domek temat to dom-, formant to -ek,
- rodzaje formantów – przedrostek (przepisać), przyrostek (pisarz), formant zerowy,
- rodzina wyrazów i rdzeń – las, leśnik, lesisty, zalesić mają wspólny rdzeń z oboczną postacią las-/les-,
- wyrazy złożone – złożenia, zrosty i zestawienia, np. długopis (złożenie z łącznikiem -o-).
Uczniowie najczęściej mylą rodzinę wyrazów z wyrazami podobnymi w brzmieniu. Pomaga pytanie: czy znaczenie wyrazu da się wyjaśnić przez wyraz podstawowy? Wodny to „związany z wodą” – tak; wada – nie.
Frazeologia i słownictwo – co trzeba umieć?
Według informatora uczeń rozpoznaje w wypowiedziach związki frazeologiczne i rozumie ich znaczenie. W zadaniach trzeba zwykle wyjaśnić frazeologizm z tekstu albo wybrać ten, który pasuje do sytuacji.
Do słownictwa należą też synonimy, antonimy, wyrazy wieloznaczne i znaczenie przenośne. Typowe polecenie: wyjaśnij, w jakim znaczeniu użyto wyrazu w tekście.
Jak powtórzyć naukę o języku przed egzaminem?

Najlepiej działa krótka, regularna praca na zdaniach z prawdziwych tekstów:
- Tydzień 1 – części mowy i formy wyrazów.
- Tydzień 2 – zdania złożone współrzędnie i podrzędnie, przekształcenia.
- Tydzień 3 – słowotwórstwo i rodzina wyrazów.
- Tydzień 4 – frazeologia, słownictwo, pisownia „nie” i interpunkcja w zdaniu złożonym.
Po każdym tygodniu warto rozwiązać zadania z arkuszy próbnych, w których nauka o języku jest wpleciona w pracę z tekstem – tak jak na egzaminie.
Który materiał na jakim etapie nauki?
- Powtórka całej nauki o języku:
Egzamin ósmoklasisty 2027 z polskiego – powtórka C: Gramatyka i słowotwórstwo – karty pracy i testy; dla ucznia, który powtarza przed egzaminem.
- Pełny arkusz:
pakiet 4 arkuszy próbnych z polskiego – dla ucznia, który chce sprawdzić, jak gramatyka wygląda w całym arkuszu.
- Zadania według typów:
zbiór zadań z polskiego według typów – dla ćwiczenia jednego rodzaju zadań wielokrotnie.
- Dział po dziale w klasie 8:
Składnia – powtórka, klasa 8 i
Części mowy i odmiana – powtórka, klasa 8.
Całość przygotowań do egzaminu z polskiego jest na stronie egzamin ósmoklasisty 2027 z języka polskiego. Szczegóły o częściach mowy: Części mowy w klasie 8 – odmienne i nieodmienne, trudne przypadki, sprawdzian i kartkówka, a o frazeologii: Frazeologizmy na egzaminie ósmoklasisty – jak ćwiczyć z uczniami.
Materiały do tego tematu
- Pakiet: 4 materiałyEgzamin ósmoklasisty 2027 z języka polskiego – pakiet 4 arkuszy próbnych z powtórkami23,99 zł
Pobierz za darmo fragment (PDF)Egzamin ósmoklasisty 2027 – arkusze i powtórki
Najczęstsze pytania
Ile punktów na egzaminie ósmoklasisty dają zadania z gramatyki?
Nie ma stałej liczby. Zadania z kształcenia językowego są częścią pierwszej części arkusza, która razem z zadaniami do tekstów daje 25 punktów, a ich liczba zmienia się w kolejnych arkuszach.
Czy na egzaminie trzeba robić wykresy zdań?
W przykładowych zadaniach informatora CKE nie ma polecenia narysowania wykresu – uczeń określa rodzaj zdania albo je przekształca. Umiejętność wykonania wykresu pomaga jednak poprawnie określić rodzaj zdania podrzędnego.
Czy słowotwórstwo jest na egzaminie ósmoklasisty?
Tak. Informator CKE zawiera wymaganie dotyczące wyrazu podstawowego i pochodnego oraz rodziny wyrazów, a w wypracowaniu egzaminator oznacza także błędy słowotwórcze.
Od czego zacząć powtórkę gramatyki?
Od części mowy. Bez nich trudno określić rodzaj zdania podrzędnego albo budowę słowotwórczą wyrazu.