„Syzyfowe prace” – jak omówić na lekcji w klasach 7–8
Krótka odpowiedź
„Syzyfowe prace” najlepiej omówić na lekcji w klasach 7–8 w trzech krokach: szkoła w zaborze rosyjskim i rusyfikacja, dorastanie Marcina Borowicza, a na końcu sens tytułu. Podstawa wymaga znajomości fragmentów, które mogą pojawić się na egzaminie ósmoklasisty 2027.

Syzyfowe prace Stefana Żeromskiego to powieść o szkole – i dlatego uczniowie łatwo się z nią utożsamiają. Bohater jest w ich wieku, ma kłopoty z nauczycielami, przyjaźni się, zakochuje i szuka swojego miejsca. Różnica polega na tym, że szkoła z powieści ma jeden cel: wychować z polskich chłopców posłusznych poddanych cara.
W skrócie
- Syzyfowe prace to lektura obowiązkowa w klasach 7–8 czytana we fragmentach, więc mogą pojawić się w zadaniach do tekstu na egzaminie ósmoklasisty.
- Plan na trzy lekcje: szkoła w zaborze rosyjskim i rusyfikacja, dorastanie Marcina Borowicza, sens tytułu.
- Najważniejsza scena: recytacja Reduty Ordona przez Bernarda Zygiera.
- Na koniec: kartkówka z odpowiedziami i krótka wypowiedź w formule egzaminu – oba gotowe poniżej.
Czy „Syzyfowe prace” są lekturą obowiązkową?
Tak, we fragmentach. W podstawie programowej w brzmieniu z 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) Syzyfowe prace znajdują się wśród lektur obowiązkowych klas 7–8 we fragmentach. Na egzaminie ósmoklasisty mogą więc pojawić się zadania do wydrukowanego fragmentu. Listę lektur opisano w artykule Lektury obowiązkowe w klasach 4–8.
Pełny tekst jest w domenie publicznej i dostępny w serwisie Wolne Lektury. Serwis podaje, że powieść ukazała się pierwotnie pod pseudonimem Maurycy Zych.
O czym są „Syzyfowe prace”?

Akcja toczy się w zaborze rosyjskim w drugiej połowie XIX w. Główny bohater, Marcin Borowicz, zaczyna naukę w wiejskiej szkole w Owczarach, a potem trafia do gimnazjum w Klerykowie. Szkoła prowadzi politykę rusyfikacji: lekcje odbywają się po rosyjsku (nawet na lekcjach polskiego tłumaczy się teksty na „język urzędowy”), za mówienie po polsku grożą kary, a uczniów zachęca się do donosicielstwa. Marcin długo ulega tej presji – chce być dobrym uczniem i nie myśli o polskości.
Obok niego ważny jest Andrzej Radek, syn biednego fornala, który z wielkim trudem zdobywa wykształcenie. Przełom następuje, gdy nowy uczeń, Bernard Zygier, na lekcji języka polskiego recytuje Redutę Ordona Mickiewicza. Ta scena budzi w Marcinie i kolegach poczucie narodowej tożsamości. Pod wpływem Zygiera uczniowie na tajnych spotkaniach czytają polską literaturę i poznają historię.
Tytuł nawiązuje do mitu o Syzyfie: wysiłki zaborcy, który chce wynarodowić młodzież, okazują się daremne.
Jak przeprowadzić lekcję o „Syzyfowych pracach”?

Propozycja na trzy lekcje.
Lekcja 1 – szkoła w zaborze rosyjskim
- Na start: jak wyglądałaby wasza szkoła, gdyby nie wolno było mówić po polsku?
- Wprowadzenie historyczne: zabory i rusyfikacja po powstaniu styczniowym.
- Metody rusyfikacji w powieści – uczniowie wyszukują je we fragmentach.
- Mapa postaci: Marcin, Radek, Zygier, nauczyciele.
Lekcja 2 – dorastanie Marcina
- Etapy rozwoju bohatera: dziecko, uległy gimnazjalista, świadomy Polak.
- Scena recytacji Reduty Ordona – praca z fragmentem.
- Porównanie Marcina i Radka: różne drogi do tego samego celu.
- Charakterystyka bohatera z przykładami z tekstu.
Lekcja 3 – sens tytułu i wartości
- Mit o Syzyfie – krótkie przypomnienie.
- Dyskusja: czyje prace były „syzyfowe”?
- Teza do rozprawki: „Tożsamość narodowa jest silniejsza od przymusu”.
- Kartkówka na 10 minut.
Dlaczego scena z „Redutą Ordona” jest tak ważna?

To punkt zwrotny powieści. Wiersz Mickiewicza, wypowiedziany na lekcji po polsku, działa na uczniów silniej niż lata szkolnej indoktrynacji. Warto pokazać uczniom, jak literatura może kształtować postawy, i połączyć tę scenę z omówieniem samego wiersza. Pomysły na lekcję o nim są w artykule „Reduta Ordona” – jak omówić na lekcji.
Jakie pytania zadać w dyskusji?
- Dlaczego Marcin przez długi czas nie buntował się przeciw rusyfikacji?
- Co zmieniła w nim recytacja Zygiera?
- Czym różni się droga Radka od drogi Marcina?
- Czy nauczyciele w powieści są tylko „złymi” postaciami?
- Na czym polega syzyfowość działań zaborcy?
- Co dziś może zagrażać tożsamości młodego człowieka?
Pytania na kartkówkę z odpowiedziami
- Kto jest autorem „Syzyfowych prac”? – Stefan Żeromski.
- Jak nazywa się główny bohater? – Marcin Borowicz.
- W jakim mieście znajduje się gimnazjum? – W Klerykowie.
- Na czym polegała rusyfikacja? – Na wynaradawianiu Polaków: nauka po rosyjsku, zakaz języka polskiego, kary i donosy.
- Kim jest Andrzej Radek? – Synem biednego fornala, który z trudem zdobywa wykształcenie.
- Jaki utwór recytuje Zygier? – Redutę Ordona Adama Mickiewicza.
- Do jakiego mitu nawiązuje tytuł? – Do mitu o Syzyfie.
- Co oznacza tytuł? – Daremność wysiłków zaborcy, który chciał wynarodowić polską młodzież.
Sprawdzian w dwóch grupach z kluczem i kartą lektury jest w materiale „Syzyfowe prace” – sprawdzian z lektury.
Jak „Syzyfowe prace” łączą się z egzaminem ósmoklasisty 2027?
Egzamin z języka polskiego odbędzie się 10 maja 2027 r. Ponieważ podstawa wymaga znajomości fragmentów, warto ćwiczyć przede wszystkim zadania do tekstu: charakterystyka bohatera, rozpoznanie narratora, wyjaśnienie znaczenia sceny czy tytułu. W wypracowaniu powieść przydaje się w tematach o:
- szkole i dorastaniu,
- tożsamości narodowej i patriotyzmie,
- sile literatury,
- przyjaźni i wzorach do naśladowania.
Zadania w formule egzaminu można przećwiczyć na arkuszach próbnych E8 z polskiego.
Jakie zadanie otwarte dać na koniec omówienia?

Dobrym sprawdzianem rozumienia jest krótka wypowiedź w formule egzaminu.
Zadanie. Wyjaśnij, dlaczego recytacja „Reduty Ordona” zmieniła Marcina Borowicza. Odpowiedz w 3–4 zdaniach.
Przykładowa odpowiedź
Marcin przez lata uczył się w szkole, która odbierała mu polskość, i przestał o niej myśleć. Wiersz Mickiewicza, wypowiedziany po polsku przez Zygiera, przypomniał mu o historii i języku jego narodu. Poruszył uczucia, których szkoła nie zdołała zniszczyć. Od tej chwili Marcin zaczął świadomie poszukiwać polskiej literatury i historii.
Na co zwrócić uwagę przy ocenie. Uczeń powinien opisać stan bohatera przed sceną i po niej oraz wskazać przyczynę zmiany. Ogólnik bez odwołania do sytuacji z powieści nie wystarcza.
Gotowe materiały do tej lektury
Cykle lekcji z polskiego dla klas 7–8 – pakiet 14 cykli – wszystkie lektury obowiązkowe klas 7–8 w jednym zestawie, dla osoby planującej cały rok.
Cykl 5 lekcji o „Syzyfowych pracach” – scenariusze, karty pracy, sprawdzian i powtórka, gdy chcesz mieć całą lekcyjną część gotową.
Sprawdzian z „Syzyfowych prac” – grupy A i B z kluczem, kartkówki i karta lektury.
40 zadań egzaminacyjnych z „Syzyfowych prac” – zadania typu egzaminacyjnego z kluczem dla uczniów przygotowujących się do E8.
Sprawdziany do innych lektur znajdziesz na stronie Sprawdziany z lektur. Przed egzaminem pomoże też artykuł Jak powtórzyć lektury przed egzaminem ósmoklasisty z polskiego.
Materiały do tego tematu
- Pakiet: 14 materiałówCykle lekcji z polskiego, klasy 7–8 – pakiet 14 cykli: wszystkie lektury obowiązkowe, „Świtezianka”, przemówienie149,99 zł
- Pakiet: 35 materiałówSprawdziany z lektur – pakiet 35 lektur szkoły podstawowej z kartami lektur79,99 zł
Najczęstsze pytania
Czy „Syzyfowe prace” trzeba czytać w całości?
Podstawa programowa wymaga znajomości fragmentów. Wybór fragmentów należy do nauczyciela.
Czy „Syzyfowe prace” są na egzaminie ósmoklasisty?
Tak. Jako lektura obowiązkowa we fragmentach mogą pojawić się w zadaniach do tekstu i w wypracowaniu.
Kto jest głównym bohaterem „Syzyfowych prac”?
Marcin Borowicz, uczeń gimnazjum w Klerykowie.
Co oznacza tytuł „Syzyfowe prace”?
Nawiązuje do mitu o Syzyfie i oznacza daremny trud – tu wysiłki zaborcy, który chciał wynarodowić polską młodzież.
Gdzie znaleźć pełny tekst?
Powieść jest w domenie publicznej i dostępna bezpłatnie w serwisie Wolne Lektury.