„W pustyni i w puszczy” – plan lekcji i sprawdzian
Krótka odpowiedź
Plan lekcji do „W pustyni i w puszczy” obejmuje zwykle 4–6 godzin: tło i porwanie, trasę wędrówki, charakterystykę Stasia i Nel oraz sprawdzian z treści i bohaterów.

W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza to powieść przygodowa, którą uczniowie zwykle czytają chętnie: ma szybką akcję, egzotyczne miejsca i bohatera w ich wieku. Długość książki sprawia jednak, że lekcje trzeba dobrze zaplanować – inaczej omawianie zamienia się w streszczanie rozdział po rozdziale.
W skrócie
- Powieść jest lekturą uzupełniającą (nie obowiązkową); najczęściej czyta się ją w klasie 5 lub 6.
- Plan na cztery lekcje: porwanie, trasa i przygody, charakterystyka bohaterów, sprawdzian (można rozszerzyć do sześciu).
- Najlepszy sposób na porządek w fabule: mapa trasy rysowana z klasą.
- Poniżej pytania do dyskusji, sprawdzian z odpowiedziami i sposoby, jak rozpoznać, kto naprawdę przeczytał książkę.
Czy „W pustyni i w puszczy” jest lekturą obowiązkową?
Nie. W podstawie programowej w brzmieniu z 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) powieść znajduje się na liście przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII, obok innych utworów Sienkiewicza, np. Janka Muzykanta. Nauczyciel może ją wybrać jako lekturę uzupełniającą; najczęściej czyta się ją w klasie 5 lub 6. Według informatora CKE o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego uczeń może się do tej powieści odwołać w zadaniach otwartych i w wypracowaniu w latach 2025–2028. W nowej podstawie, obowiązującej od 2026/2027 w klasie 4 (Dz.U. 2026 poz. 378), powieść jest na liście przykładowych tekstów do omówienia w klasach IV–VIII. Szczegóły w artykule Lektury obowiązkowe w klasach 4–8.
Kim są bohaterowie powieści?

- Staś Tarkowski – na początku powieści kończy 14 lat; syn Władysława Tarkowskiego, inżyniera kompanii Kanału Sueskiego. Odważny, ambitny, czasem zbyt pewny siebie.
- Nel Rawlison – ośmioletnia Angielka, córka pana Rawlisona, jednego z dyrektorów kompanii Kanału Sueskiego i przyjaciela ojca Stasia. Delikatna, chorowita.
- Saba – mastif, którego pan Tarkowski podarował Nel; wierny towarzysz dzieci.
- Idrys, Gebhr, Chamis – porywacze, którzy chcą zawieźć dzieci do Smaina, przebywającego u Mahdiego.
- Dinah – dawna niania Nel.
- Kali i Mea – Kali to niewolnik Gebhra, syn króla plemienia Wa-hima; Mea to dziewczynka z plemienia Dinka, podarowana Nel jako służąca. Po ucieczce od porywaczy wędrują razem ze Stasiem i Nel.
- King – słoń uwolniony przez Stasia z wąwozu.
- Linde – Szwajcar z Zurychu, ciężko ranny podróżnik, którego dzieci spotykają w puszczy.
Gdzie toczy się akcja?

Powieść rozgrywa się w Afryce w czasie powstania Mahdiego w Sudanie (lata 80. XIX w.). Akcja zaczyna się w Port Saidzie, potem przenosi do Medinet el-Fajum. Dzieci zostają porwane i wywiezione przez pustynię do Chartumu i Omdurmanu, a stamtąd do Faszody. Po ucieczce od porywaczy wędrują przez puszczę w głąb Afryki, aż trafiają na obóz kapitana Glena, którego poznały jeszcze w Egipcie. Mapę trasy warto narysować z klasą – porządkuje to całą fabułę i pomaga na sprawdzianie.
Jak zaplanować lekcje o „W pustyni i w puszczy”?

Propozycja na cztery lekcje (można rozszerzyć do sześciu).
Lekcja 1 – porwanie
- Krótko o Egipcie i powstaniu Mahdiego (5 minut, mapa).
- Kto, kiedy i dlaczego porywa dzieci? Plan wydarzeń do ucieczki.
- Pierwsze zachowania Stasia wobec porywaczy – co o nim mówią?
Lekcja 2 – trasa i przygody
- Mapa wędrówki z zaznaczeniem najważniejszych miejsc.
- Praca w grupach: każda grupa opisuje jedną przygodę (zabicie lwa i ucieczka od porywaczy, uwolnienie Kinga, spotkanie z Lindem, choroba Nel).
- Przedstawienie wyników i ułożenie ich w kolejności.
Lekcja 3 – charakterystyka bohaterów
- Cechy Stasia z przykładami – także wady (porywczość, duma).
- Nel – czy jest tylko „słabą” postacią? Co wnosi do wędrówki?
- Kali i Mea – jak Staś ich traktuje? Rozmowa o tym, że powieść powstała ponad sto lat temu i część opisów odzwierciedla poglądy tamtej epoki.
Lekcja 4 – sprawdzian
Sprawdzian w dwóch grupach z treści i bohaterów, 30–35 minut.
Gotowy cykl sześciu lekcji ze scenariuszami, kartami pracy, sprawdzianem i powtórką to „W pustyni i w puszczy” – cykl 6 lekcji.
Jakie pytania zadać w dyskusji?
- Czy Staś postąpił słusznie, nie przyjmując wiary Mahdiego?
- Która decyzja Stasia była najodważniejsza, a która najbardziej ryzykowna?
- Czy Staś dorósł w czasie wędrówki? Po czym to widać?
- Dlaczego Nel jest dla Stasia tak ważna?
- Jak dziś oceniamy sposób, w jaki narrator opisuje mieszkańców Afryki?
Sprawdzian – przykładowe pytania z odpowiedziami
- Ile lat mieli Staś i Nel na początku powieści? – Staś kończył 14 lat, Nel miała 8.
- Gdzie pracowali ojcowie dzieci? – W kompanii Kanału Sueskiego.
- Kto porwał dzieci? – Idrys, Gebhr i Chamis (z udziałem Beduinów).
- Do kogo porywacze chcieli zawieźć dzieci? – Do Smaina, który przebywał u Mahdiego.
- Jak nazywał się pies Nel? – Saba.
- Z jakich plemion pochodzili Kali i Mea? – Kali z plemienia Wa-hima, Mea z plemienia Dinka.
- Jakie zwierzę uwolnił Staś z wąwozu? – Słonia, któremu nadano imię King.
- Podaj dwie cechy Stasia z przykładami. – Np. odwaga (zastrzelenie lwa i porywaczy, by ratować Nel), opiekuńczość (troska o chorą Nel).
Sprawdzian w dwóch grupach do tej powieści jest w opisanym wyżej cyklu lekcji. Sprawdziany A i B, kartkówki i karty lektur do 19 innych lektur szkoły podstawowej (m.in. „Akademii pana Kleksa”, „Chłopców z Placu Broni” i „Hobbita”) zawiera pakiet sprawdzianów z lektur.
Jak sprawdzić, czy uczniowie przeczytali całą książkę?

Powieść jest długa, więc część klasy zna ją tylko ze streszczeń albo z filmu. Kilka sposobów, by to rozpoznać bez przesłuchiwania:
- Pytania o szczegóły, których nie ma w krótkich streszczeniach – np. co dzieci robiły w Medinet el-Fajum przed porwaniem albo jak Staś wydostał Kinga z wąwozu.
- Ułożenie wydarzeń w kolejności – 8–10 kartek z wydarzeniami do posortowania w parach.
- Różnice między książką a filmem – uczniowie wypisują, co w filmie pominięto lub zmieniono.
- Dziennik podróży – każdy uczeń pisze jeden wpis z perspektywy Stasia lub Nel z wybranego etapu wędrówki.
Czytanie warto rozłożyć na etapy: na przykład pierwsza lekcja po przeczytaniu rozdziałów do ucieczki od porywaczy, kolejne po dalszych częściach. Uczniowie mają wtedy jasny termin i nie zostawiają całej książki na ostatni weekend.
Gotowe materiały do tej lektury
Sprawdziany z lektur dla szkoły podstawowej – pakiet – sprawdziany A i B z kartami lektur do wielu tytułów, gdy w roku czytacie więcej książek.
Cykl 6 lekcji o „W pustyni i w puszczy” – scenariusze, karty pracy, sprawdzian i powtórka dla klas 4–6.
Sprawdzian z „W pustyni i w puszczy” – grupy A i B z kluczem, kartkówki i karta lektury.
Sprawdziany do innych lektur znajdziesz na stronie Sprawdziany z lektur. Podobny plan dla innych lektur znajdziesz w poradnikach „Janko Muzykant” – jak omówić na lekcji i „Chłopcy z Placu Broni” – jak omówić na lekcji.
Materiały do tego tematu
- Pakiet: 35 materiałówSprawdziany z lektur – pakiet 35 lektur szkoły podstawowej z kartami lektur79,99 zł
Najczęstsze pytania
Czy „W pustyni i w puszczy” jest lekturą obowiązkową w 2026/2027?
Nie. Od 2024 r. to przykładowa lektura uzupełniająca dla klas IV–VIII, a w nowej podstawie dla klasy 4 – jeden z przykładowych tekstów do omówienia.
W której klasie czyta się „W pustyni i w puszczy”?
Najczęściej w klasie 5 lub 6, czasem w 4.
Ile lekcji przeznaczyć na powieść?
Cztery to minimum: porwanie, trasa, bohaterowie i sprawdzian. Przy pracy z mapą i kartami – pięć lub sześć.
Kiedy powstała powieść?
Powieść ukazywała się w odcinkach w „Kurierze Warszawskim” w latach 1910–1911, a wydanie książkowe wyszło w 1911 r.
Jak przygotować uczniów do sprawdzianu z tej lektury?
Najlepiej przez powtórkę z mapą trasy i listą bohaterów: kto, gdzie, w jakiej sytuacji. Uczniowie, którzy potrafią opowiedzieć wędrówkę etapami, zwykle radzą sobie z pytaniami o treść.
Gdzie znaleźć pełny tekst?
Powieść jest w domenie publicznej i bezpłatnie dostępna w serwisie Wolne Lektury.