„Antygona” i „Makbet” w klasie 1 liceum – jak omówić
Krótka odpowiedź
„Antygonę” i „Makbeta” w klasie 1 liceum najlepiej omówić jako parę tekstów o władzy i winie: najpierw konflikt racji Antygony i Kreona oraz budowę tragedii greckiej, potem przemianę Makbeta i odpowiedzialność za zło. Obie lektury są obowiązkowe w zakresie podstawowym, więc warto od razu łączyć je z zagadnieniami do matury.

„Antygona” Sofoklesa i „Makbet” Williama Szekspira to dwie lektury, od których zaczyna się w liceum rozmowa o tragedii, władzy i winie. Obie są w podstawie programowej (Dz.U. 2024 poz. 1019) wśród utworów literackich poznawanych w całości w zakresie podstawowym, czyli każdy maturzysta musi je znać. Poniżej plan pracy, który pozwala omówić je w klasie 1 tak, żeby uczniowie mogli z nich korzystać aż do matury.
W skrócie
- Obie tragedie są obowiązkowe w zakresie podstawowym (Dz.U. 2024 poz. 1019).
- Wspólny temat: władza, wina i odpowiedzialność za własne wybory.
- Na każdą tragedię wystarczą trzy lekcje, plus jedna podsumowująca z kartkówką.
- Kluczowe pojęcia: konflikt tragiczny, hybris, fatum, katharsis.
Dlaczego warto omawiać „Antygonę” i „Makbeta” razem?

Obie tragedie dzieli ponad dwa tysiące lat, ale stawiają podobne pytania: czym jest prawo władzy, gdzie zaczyna się wina człowieka i czy można uciec przed konsekwencjami własnych wyborów. Zestawienie pozwala też pokazać różnicę między tragedią antyczną a szekspirowską: u Sofoklesa akcja toczy się w jednym miejscu (przed pałacem w Tebach) i w krótkim czasie, zgodnie z tym, co później nazwano zasadą trzech jedności, ważną rolę pełni chór, a na scenie nie pokazuje się przemocy; u Szekspira akcja rozciąga się w czasie, przenosi między miejscami, a zbrodnie dzieją się na oczach widza lub tuż za sceną.
Oba teksty są dostępne w całości w bibliotece Wolne Lektury: „Antygona” w przekładzie Kazimierza Morawskiego, „Makbet” w przekładzie Leona Ulricha.
O czym jest „Antygona”?

Po bratobójczej walce Eteoklesa i Polinika o władzę w Tebach nowy władca, Kreon, wydaje zakaz grzebania Polinika, który najechał miasto. Antygona, siostra obu braci, łamie zakaz i grzebie ciało brata (symbolicznie: posypuje je piaskiem i skrapia), bo uważa, że prawo boskie i obowiązek wobec rodziny stoją wyżej niż rozkaz władcy. Ismena, druga siostra, nie ma odwagi jej pomóc. Kreon skazuje Antygonę na zamurowanie w grobowcu. Nie słucha syna Hajmona, narzeczonego Antygony, ani wróżbity Tyrezjasza. Gdy w końcu zmienia decyzję, jest za późno: Antygona odbiera sobie życie, Hajmon również, a po nim żona Kreona, Eurydyka. Kreon zostaje sam z poczuciem winy.
Jak poprowadzić lekcje o „Antygonie”?
Proponowany układ trzech lekcji:
- Tragedia grecka i mit o rodzie Labdakidów. Budowa tragedii (prolog, epejsodia, stasimony, exodos), rola chóru, pojęcia: fatum, wina tragiczna, katharsis. Krótkie przypomnienie dziejów Edypa.
- Konflikt racji. Uczniowie w dwóch grupach zbierają argumenty Antygony i Kreona. Ważne, żeby zobaczyli, że Kreon nie jest zwykłym tyranem – ma rację państwa, porządku i prawa stanowionego. Tragizm polega na tym, że obie strony mają swoje racje i każdy wybór prowadzi do klęski.
- Wina i kara Kreona. Pycha (hybris), upór, spóźniona refleksja. Rozmowa o tym, czy Kreon jest postacią bardziej tragiczną niż Antygona.
O czym jest „Makbet”?

Makbet, szkocki wódz, wraca zwycięski z bitwy i spotyka trzy czarownice, które przepowiadają mu, że zostanie królem. Pod wpływem przepowiedni i namowy Lady Makbet zabija króla Duncana, który gości w jego zamku. Zostaje królem, ale żeby utrzymać władzę, musi zabijać dalej: każe zamordować Banka, a później rodzinę Makdufa. Lady Makbet popada w obłęd, a Makbet coraz bardziej traci ludzkie odruchy. Kolejne przepowiednie dają mu złudne poczucie bezpieczeństwa: ma być pokonany dopiero, gdy Las Birnamski podejdzie pod zamek Dunsinane, i nie może go zabić nikt „z kobiety zrodzony”. Obie się spełniają w nieoczekiwany sposób – żołnierze idą zasłonięci gałęziami, a Makduf, jak sam mówi, został wydarty z łona matki. Makduf zabija Makbeta.
Jak poprowadzić lekcje o „Makbecie”?
Proponowany układ:
- Teatr elżbietański i budowa dramatu Szekspira. Brak jedności czasu i miejsca, łączenie scen tragicznych i komicznych (np. scena odźwiernego), wieloznaczność postaci.
- Mechanizm zła. Uczniowie śledzą kolejne zbrodnie Makbeta i odpowiadają na pytanie: kto ponosi winę – czarownice, Lady Makbet czy sam Makbet? Przepowiednia nie zmusza bohatera do czynu, tylko budzi w nim pragnienie, które już ma.
- Wyrzuty sumienia i kara. Halucynacje Makbeta (sztylet, duch Banka), lunatyczne sceny Lady Makbet z próbą zmycia krwi z rąk. Rozmowa o tym, jak Szekspir pokazuje psychikę bohatera.
Jakie pytania zadać na zakończenie obu lektur?
Pytania do dyskusji, które łączą oba teksty:
- Czy władza zmienia człowieka, czy tylko odsłania to, kim jest?
- Kto jest winny w „Antygonie”, a kto w „Makbecie”? Czym różni się wina Kreona od winy Makbeta?
- Czy los (fatum, przepowiednia) odbiera bohaterom odpowiedzialność?
- Czy w świecie współczesnym konflikt Antygony i Kreona nadal jest możliwy? Podaj przykład.
To dobre ćwiczenie przed maturą ustną i wypracowaniem: uczeń formułuje tezę i uzasadnia ją dwiema lekturami.
Kartkówka z „Antygony” i „Makbeta” – przykład z odpowiedziami

- Kto wydał zakaz pochowania Polinika? – Kreon.
- Kto odmówił Antygonie pomocy przy pochówku brata? – Ismena.
- Kto ostrzega Kreona przed gniewem bogów? – Tyrezjasz.
- Kogo Makbet zabija jako pierwszego, żeby zdobyć tron? – Króla Duncana.
- Kto namawia Makbeta do zbrodni? – Lady Makbet.
- Która przepowiednia spełnia się, gdy żołnierze idą zasłonięci gałęziami? – Las Birnamski podejdzie pod Dunsinane.
- Wyjaśnij, na czym polega tragizm Antygony. – Przykładowa odpowiedź: każdy wybór prowadzi do klęski – posłuszeństwo Kreonowi oznacza złamanie prawa boskiego i obowiązku wobec brata, a pochowanie brata oznacza śmierć.
Jak przygotować uczniów do pytań maturalnych z tych lektur?
Obie lektury są obowiązkowe w zakresie podstawowym, więc w obecnej formule egzaminu mogą pojawić się na maturze pisemnej i w zadaniu 1 na maturze ustnej (uczniowie, którzy zaczynają liceum w 2026 r., będą zdawać maturę w 2030 r. – szczegóły dla ich rocznika poda CKE). Warto, żeby uczeń od klasy 1 prowadził krótkie notatki: główny problem, dwie–trzy sceny, które dobrze zna, i jeden kontekst (np. filozoficzny – spór o prawo naturalne i stanowione, albo historyczny – teatr elżbietański). Taka „karta lektury” przyda się w klasie 4. Listę lektur na maturę zebrano w artykule Lektury na maturę 2027, a przebieg egzaminu ustnego opisano w artykule Matura ustna z polskiego 2027 – jak przygotować uczniów.
Gotowe materiały do tych lektur
Pakiet: Antygona – cykl lekcji i sprawdzian – komplet dla nauczyciela: scenariusze, karty pracy i sprawdzian w jednym zestawie.
Pakiet: Makbet – cykl lekcji i sprawdzian – to samo dla szekspirowskiej tragedii.
Sprawdzian z lektury Antygona A i B oraz
sprawdzian z lektury Makbet A i B – kartkówki, klucz i karta lektury dla klasy 1 liceum.
Więcej testów do lektur: sprawdziany z lektur. Przyda się też jak przeprowadzić próbną maturę 2027.
Materiały do tego tematu
- Pakiet: 2 materiały„Antygona” – cykl lekcji i sprawdzian z lektury (pakiet), liceum i technikum, klasa 1Taniej o 12,99 zł niż osobno37,99 zł
- Pakiet: 2 materiały„Makbet” – cykl lekcji i sprawdzian z lektury (pakiet), liceum i technikum, klasa 1Taniej o 12,99 zł niż osobno37,99 zł
Najczęstsze pytania
Czy „Antygona” jest lekturą obowiązkową w liceum?
Tak, w podstawie programowej (Dz.U. 2024 poz. 1019) „Antygona” Sofoklesa jest utworem poznawanym w całości w zakresie podstawowym.
Czy „Makbet” jest na maturze?
Tak, „Makbet” Szekspira jest lekturą obowiązkową w zakresie podstawowym, więc może pojawić się na maturze pisemnej i ustnej.
Ile lekcji przeznaczyć na „Antygonę” i „Makbeta”?
Zwykle wystarczą trzy lekcje na każdą tragedię i jedna lekcja podsumowująca z porównaniem obu tekstów oraz kartkówką.
Na czym polega konflikt tragiczny w „Antygonie”?
Na zderzeniu dwóch racji: prawa boskiego i obowiązku wobec rodziny, którego broni Antygona, oraz prawa państwowego, którego broni Kreon. Każdy wybór prowadzi do klęski.
Kto jest winny zbrodni w „Makbecie”?
Przepowiednia czarownic i namowy Lady Makbet popychają bohatera, ale decyzję o zabójstwie podejmuje sam Makbet, dlatego to on ponosi odpowiedzialność.